Polszczyzna w tropikach, czyli jak język z walizki został urzędnikiem

Są takie wiadomości, które wyglądają jak żart zrobiony przez przemęczony atlas geograficzny. Brazylia, palmy, portugalski, samba, kawa, tropikalny upał - i nagle pośród tego wszystkiego pojawia się język polski. Nie jako pamiątka w kuchni babci, nie tylko w pieśni ludowej, nie tylko w nazwisku z ogonkami, które urzędnik próbował kiedyś połknąć bez popicia.

Język polski w kilku brazylijskich gminach ma dziś status języka współurzędowego. Lokalnie, obok portugalskiego- i to nie znaczy, że cała Brazylia zaczęła odmieniać „chrząszcz” przez przypadki. Choć przyznajmy: byłby to widok wart osobnego ministerstwa.

Gdyby zbudować maszynę do sprawdzania emigracyjnych osobliwości, taką wielką, mruczącą, wyposażoną w lampki, trybiki i urzędniczy stempel z napisem „czy to w ogóle możliwe?”, zapewne przy informacji o polskim języku urzędowym w Brazylii maszyna najpierw by zaparowała, potem zakaszlała portugalsko, a na końcu wysunęła karteczkę:

„Możliwe. Ale proszę nie upraszczać, bo od uproszczeń psują się narody, fora internetowe i komentarze pod postami.”

Sprawa jest prawdziwa, ale wymaga dopowiedzenia.

W Brazylii językiem urzędowym państwa jest portugalski. To zapisane jest w konstytucji. Polska nie została więc nagle dopisana do brazylijskiego paszportu językowego, a urzędy w Rio de Janeiro nie zaczęły wydawać formularzy z pytaniem: „czy woli pan zaświadczenie po portugalsku, czy z lekkim podkarpackim zaśpiewem?”. Chodzi o status lokalny, przyznawany przez konkretne gminy.

Najgłośniejszym przykładem jest Áurea w stanie Rio Grande do Sul, na południu Brazylii. W 2022 roku uchwalono tam ustawę, która ustanowiła język polski jako język współurzędowy obok portugalskiego. W brazylijskim dokumencie zapisano wprost, że chodzi o „cooficialização do idioma polonês” w gminie Áurea, czyli współurzędowienie języka polskiego na poziomie lokalnym.

Brzmi jak osobliwość? A jednak stoi za tym historia bardzo konkretna, mniej pocztówkowa, a bardziej emigracyjna.

Áurea została założona przez polskich imigrantów na początku XX wieku. Do dziś miejscowość bywa nazywana „polską stolicą Brazylijczyków” albo „Capital Polonesa dos Brasileiros”. W wielu takich miejscach polskość nie była dekoracją na festynie, lecz domowym językiem, pamięcią, nazwiskiem, modlitwą, pieśnią, receptą na pierogi i sposobem mówienia do świata, nawet jeśli świat odpowiadał po portugalsku.

Polacy trafiali do Brazylii głównie w czasie wielkich fal emigracji z XIX i początku XX wieku. Często wyjeżdżali z ziem, których na mapie politycznej jako Polski wtedy nie było, bo rozbiory urządziły narodowi ten rodzaj historycznej usługi, po której człowiek nabiera podejrzeń wobec wszelkich „wielkich mocarstw”. W Brazylii osiedlali się zwłaszcza na południu: w Rio Grande do Sul, Santa Catarina i Paraná.

Nie czekały tam na nich foldery reklamowe, opieka relokacyjna i koordynator z tabletem. Czekał las, ziemia, klimat, obca administracja, praca od podstaw i życie, które nie pytało, czy człowiek jest gotowy. Trzeba było budować domy, szkoły, drogi, wspólnoty. A wraz z nimi — przenosić język.

I ten język przetrwał.

Nie zawsze w wersji podręcznikowej, nie zawsze czysty jak świeżo wyprasowana koszula z akademii ku czci. Brazylijska polszczyzna bywa archaiczna, domowa, zmieszana z portugalskim, lokalna, czasem bardziej mówiona niż pisana. Ale właśnie dlatego jest fascynująca. To nie jest polszczyzna z gabinetu profesora, tylko polszczyzna z kuchni, pola, kościoła, wesela, sąsiedzkiej rozmowy i rodzinnej pamięci. Taka, która nie pytała Rady Języka Polskiego o pozwolenie na przeżycie.

Sama historia języka polskiego w Brazylii nie była jednak sielanką z palmą w tle. W latach 30. XX wieku, za rządów Getúlia Vargasa, Brazylia prowadziła politykę nacjonalizacji, która uderzała w języki imigrantów. W praktyce oznaczało to wypychanie języków innych niż portugalski z przestrzeni publicznej. Polskie szkoły zamykano, prasa i życie społeczne w językach imigranckich były ograniczane, a język domowy stawał się czymś, co lepiej było trzymać za drzwiami.

A język zamknięty za drzwiami, jak wiadomo, nie zawsze umiera od razu. Czasem siedzi cicho przy stole, słucha, jak dzieci przechodzą na inny język, jak wnuki rozumieją coraz mniej, jak nazwiska tracą kreski, a pamięć robi się bardziej folklorem niż codziennością.

Dlatego dzisiejsze lokalne uznanie polskiego w brazylijskich gminach ma znaczenie większe niż sama tabliczka. To nie jest tylko egzotyczna ciekawostka do wrzucenia między zdjęcie plaży a mema o pierogach. To symboliczny powrót języka do przestrzeni publicznej.

Ustawa w Áurei pozwala gminie wspierać kursy języka polskiego, wydarzenia kulturalne, działania edukacyjne, oznakowanie, programy radiowe, turystykę i ochronę lokalnego dziedzictwa. Innymi słowy: polski nie ma tam tylko siedzieć w szufladzie jako pamiątka po pradziadkach. Ma być widoczny, słyszalny i przekazywany dalej.

Co więcej, nowsze informacje wskazują, że Áurea nie jest już samotną wyspą. Według rozmowy opublikowanej przez Uniwersytet Wrocławski z dr. Fabrício Wichrowskim, badaczem brazylijskiej Polonii, język polski ma obecnie status urzędowy lub współurzędowy w 16 brazylijskich gminach. To pokazuje, że nie mówimy już tylko o jednej lokalnej ciekawostce, ale o szerszym zjawisku: o odzyskiwaniu języka jako części dziedzictwa.

I tu zaczyna się najciekawsza część.

Emigracja często kojarzy się z utratą. Wyjazd, walizka, obcy język, obcy urząd, obca szkoła, obce „proszę podpisać tutaj”. Człowiek najpierw tłumaczy siebie, potem dokumenty, potem dzieciom tłumaczy, skąd właściwie są. Po kilku pokoleniach zostają przepisy, nazwiska, zdjęcia, czasem kilka słów, których nikt już nie umie poprawnie zapisać, ale każdy czuje, że są „nasze”.

W Brazylii wydarzyło się coś przewrotnego. Język, który wyjechał z ludźmi jako domowy bagaż, po wielu latach dostał lokalny status urzędowy. Jakby walizka, która przez dekady stała pod łóżkiem, nagle została wezwana do magistratu i otrzymała pieczątkę.

Nie należy z tego robić narodowego triumfalizmu z fanfarą i husarią na tle Amazonki. To byłoby zbyt proste, czyli jak zwykle podejrzane. Ale warto zobaczyć w tym coś pięknego: język może przetrwać daleko od państwa, daleko od szkół, daleko od centrum. Może przechować się w rodzinie, w akcentach, w pieśniach, w nazwach, w mowie pradziadków. A potem, po latach, wrócić nie jako skansen, lecz jako żywa część lokalnej tożsamości.

Polszczyzna w Brazylii nie jest więc tylko ciekawostką. Jest dowodem na to, że emigracja nie zawsze oznacza odcięcie. Czasem oznacza długą podróż języka, który płynie przez ocean, obrasta portugalskimi naleciałościami, traci trochę liter, zyskuje nowe brzmienia, ale nadal niesie coś bardzo znajomego.

I może właśnie dlatego ta historia jest tak mocna.

 Gdzieś daleko, na południu Brazylii, polski nie stoi w muzealnej gablocie. On nadal odzywa się w domach, na wydarzeniach, w lokalnych inicjatywach, a czasem także w urzędzie. Oczywiście urząd, jak to urząd, zapewne nawet w tropikach potrafi przybrać minę maszyny do produkcji zaświadczeń. Ale tym razem maszyna wypluła coś całkiem sensownego.

Kartkę z napisem:

język, który przetrwał, zasługuje na miejsce w przestrzeni publicznej.

I to jest wiadomość, przy której nawet największy sceptyk może na chwilę przestać stukać palcem w blat. Chociaż bez przesady. Sceptyk też człowiek, niestety.

Co warto zapamiętać?

Język polski nie jest językiem urzędowym całej Brazylii. Oficjalnym językiem państwa jest portugalski.

Polski ma jednak status współurzędowy lokalnie w wybranych brazylijskich gminach, przede wszystkim tam, gdzie silne są społeczności potomków polskich imigrantów.

Najbardziej znanym przykładem jest Áurea w stanie Rio Grande do Sul, gdzie w 2022 roku przyjęto ustawę o współurzędowieniu języka polskiego.

Taki status pozwala wspierać m.in. kursy językowe, kulturę, edukację, lokalne wydarzenia, dwujęzyczne oznakowanie i ochronę dziedzictwa.

Żródła :

Konstytucja Brazylii wskazuje portugalski jako język oficjalny Federacyjnej Republiki Brazylii https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constituicao.htm?utm_source=chatgpt.com

Ustawa Áurei nr 2.181/2022 ustanowiła współurzędowość języka polskiego w tej gminie obok portugalskiego i wymienia m.in. wsparcie kursów, wydarzeń kulturalnych, oznakowania oraz publicznego użycia polszczyzny. https://direitolinguistico.com.br/repositorio/files/original/8e52d3bcb6f39302e5b10ca9a38e343311167da5.pdf

Notes from Poland opisywało Áureę jako gminę założoną przez polskich imigrantów, z ponad 90% mieszkańców polskiego pochodzenia, oraz wskazywało na historyczne znaczenie tej decyzji https://notesfrompoland.com/2022/08/01/polish-made-official-language-in-brazilian-town-founded-by-poles/

Uniwersytet Wrocławski w rozmowie z dr. Fabrício Wichrowskim podaje, że polski ma dziś status urzędowy lub współurzędowy w 16 brazylijskich gminach, a lokalne prawo umożliwia m.in. dwujęzyczne dokumenty, media i oznakowanie. https://uwr.edu.pl/en/the-polish-language-in-brazil-builds-bonds/